Карельский от А до Ö. Политика 20-30 гг. /Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Kielipolitiikka 1920—30-luv.

Языковая политика 1920-1930-х гг.

Карельский язык – язык титульного этноса Карелии, официально имеющего свою государственность с 1920. После революции и попытки самоопределения карелов, 8 июня 1920 года в составе РСФСР на правах автономии была образована Карельская трудовая коммуна (КТК), через три года преобразованная в Автономную Карельскую Советскую Социалистическую Республику (АКССР). Идею создания Карельской коммуны предложил Ленину Эдвард Гюллинг - лидер революционно настроенной интеллигенции из Финляндии, мечтавший создать Скандинавскую народную республику, объединяющую Швецию, Финляндию и Карелию. Осуществление этой мечты началось с Карелии.

Осенью 1920 года в городе Тарту между РСФСР и Финляндской Республикой был заключен мирный договор на предмет главного спора – Восточной Карелии. Согласно этому документу карельская государственность «должна была формироваться в пределах этнической территории карел, с органами самоуправления с широкой свободой действий, с местным (т.е. карельским) народным языком в качестве государственного» (З.И.Строгальщикова. Языковая политика Карелии и судьба коренных народов. 1992 г.). Однако, обстоятельства складывались совсем иначе. Руководителями КТК стали «красные» финны – активисты рабочего движения из Финляндии во главе с Эдвардом Гюллингом.

В состав КТК вошли не только те земли, где проживало карельское население, но и районы с русским населением, столицей определили город Петрозаводск. Так, в провозглашенном национальном образовании карелы оказались в меньшинстве – 43%.

Стоит проследить, как менялась языковая политика от одного «Всекарельского съезда» к другому, где, к слову сказать, карелов тоже было меньшинство:

Февраль 1921 года. I Всекарельский съезд Советов декларирует русский язык «для большинства карел родным культурным языком», а финский — «языком национального меньшинства». «Возрождение карельской грамоты является ненужным и невыполнимым делом».

Октябрь 1921 года. II Всекарельский съезд Советов утверждает право самостоятельного выбора языка обучения у местного населения, предлагая финский и русский языки. «При отсутствии карельской письменности, многообразии наречий и невозможности создания специального карельского литературного языка, ведение культурно-просветительской работы среди карельского населения возможно лишь на русском и финском языках».

Для проведения политики, был внедрен термин «карело-финский язык». Этот термин использовался бюрократической машиной для многочисленных отчетов в Москву. На деле же языками политики и образования в Карелии стали финский или русский. В такой жесткой обстановке школы оканчивали только 20-25% учеников.

В 1935 году руководство Карелии было снято во главе с Гюллингом, причиной объявлено недовольство Москвы национальной политикой. Однако, в годы репрессий причина могла быть абсолютно любой. Карельская языковая политика вновь сменила вектор.

1.jpg
Учебник для карельских школ на финском языке 1931 года

----------------------------------
Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Kielipolitiikka 1920—30-luvulla

Karjalan kieli on Karjalan etnisen yhteisön kieli. Vallankumouksen jälkeen Venäjän sosialistiseen federatiiviseen neuvostotasavaltaan perustettiin 8. heinäkuuta 1920 Karjalan työkansan kommuuni. Kolmen vuoden kuluttua työkommuuni muuttui Karjalan autonomiseksi
sosialistiseksi neuvostotasavallaksi.

Tiedemies ja työväenjohtaja Edvard Gylling esitti ajatuksen työkansan kommuunin perustamisesta Leninille. Gylling halusi muodostaa yhteisen kansantasavallan, joka yhdistäisi Ruotsin, Suomen ja Karjalan. Haaveen toteuttaminen alkoi Karjalasta.
Syksyllä 1920 Viron Tartossa allekirjoitettiin Neuvosto-Venäjän ja Suomen välille solmittu rauhansopimus. Sopimus koski Itä-Karjalan asemaa.

Sopimuksen mukaan Karjalan valtio ”muodostuu karjalaisten etnisen alueen rajoissa. Karjalassa on omat valtioelimet, joilla on laaja toimintavapaus ja oma valtiollinen kieli (karjalan kieli).” Tilanne oli kuitenkin ihan toinen. Gyllingin johdolla punaiset suomalaiset alkoivat johtaa Karjalan työkansan kommuunia.

Kommuuniin kuului alueita, joilla asui sekä karjalaista, että venäläistä väestöä. Pääkaupungiksi tuli Petroskoi. Karjalaisia oli vain 43 prosenttia. On katsottava, miten kielipolitiikka muuttui toisesta yleiskarjalaisesta edustajainkoko-uksesta toiseen.

Helmikuu 1921. Ensimmäisessä yleiskarjalaisessa edustajainkokouksessa ilmoitettiin, että
”venäjän kieli on kulttuurinen äidinkieli useimmille karjalaisille ja suomen kieli on vuorostaan kansallisen vähemmistön kieli. ”Karjalankielisen luku- ja kirjoitustaidon elvyttäminen on tarpeetonta ja mahdotonta.”

Lokakuu 1921. Toisessa yleiskarjalaisessa edustajainkokouksessa ilmoitettiin, että paikallisväestöllä oli oikeus valita opiskelukieli. Vaihtoehtoina olivat venäjä ja suomi. ”Karjalan kielellä ei ole omaa kirjakieltään ja on useita murteita. On mahdotonta kehittää karjalan kirjakieltä. Kulttuuri- ja valistustoimintaa karjalaisen väestön keskuudessa on mahdollista järjestää vain venäjän ja suomen kielellä.”

Niin syntyi karjalais-suomalainen kieli -nimitys, joka tarkoitti että karjalaismurteilla oli suullinen käyttömahdollisuus, mutta kirjakieli oli suomi. Nimitystä käytettiin paikallisten hallintoelinten ja valistuslaitosten toiminnassa.Itse asiassa venäjä ja suomi tulivat Karjalan politiikan ja koulutuksen kieliksi.

Vuonna 1935 Karjalan johtokunta erotettiin. Syynä oli Moskovan hallituksen tyytymättömyys kansallisuuspolitiikkaan. Vaikka vainojen aikana syy voi olla ihan toinen… Kielipolitiikka on taas muuttunut.


Suomenkielinen aapinen karjalaisille kouluille. 1931.

Karjalan Sanomat Keskiviikko 05. 04. 2017 / Numero 13

Карельский от A до Ö. Карельское просветительское общество/Karjalan kieli A:sta Ö:hön. KSS (RUS|FIN)

Карельский алфавит на латинице появился в начале 20 века и скоро отметит свое столетие. Но обо всем по порядку. Мы уже выяснили, что карельский язык долгое время считающийся бесписьменным тем не менее имел переводы духовных и других книг, а также стал основой для литературного финского языка, через руны калевальской метрики. На переломе веков такое явление как карелианизм или финский романтизм нашло свое отражение не только в искусстве, но и в политике. Паломничества финнов в Карелию стали постоянными, но и с другой стороны, образованные карелы тоже увидели свою землю в новом свете.

Желая для глухого карельского края лучшей доли, объединившись вокруг национальной идеи, карельские активисты из осевших в Финляндии зажиточных торговцев создали «Союз беломорских карел», позже получивший название «Карельское просветительское общество». Союз провозгласил своей целью объединение родственных карельского и финского народов, улучшение духовного и материального положения беломорских карелов. Просветительская миссия также имела место быть, однако языком просвещения был избран финский, а не карельский язык.



Карельские активисты.
Первый ряд: П. Ахава, И. Хяркёнен, А. Митро, Т. Маннер.
Второй ряд: П. Мауранен, Г. Мауранен, В. Сарио, Б. Митро, В. Ипатов.
Хельсинки. 1918 г. www.karjalansivistysseura.fi

С осени 1906 года «Союз беломорских карел» начал открывать в Архангельской Карелии передвижные школы с преподаванием на финском языке. Школы работали по два месяца на одном месте, с нагрузкой не менее тридцати часов в неделю, а затем переезжали в другую деревню. Изучались чтение, счёт, письмо и ручной труд (иногда заменяемый пением). Открывались библиотеки и избы-читальни с финскими книгами.

В феврале 1907 года тиражом 10 000 экземпляров был издан букварь «Маленький путеводитель для беломорских карелов» на финском языке. В книге представлены финский и русский алфавиты, однако нет карельского. Карельские слова присутствуют в учебнике лишь вкраплениями в отдельных текстах. В создании букваря принимали участие члены правления «Союза беломорских карел» П. Ахава, О.А. Форстрем-Хайнари и Л. Пяяккенен. Букварь представляет собой сборник текстов и рисунков, заимствованных из учебников для начальных классов финских школ.


Обложка букваря «Маленький путеводитель для беломорских карелов». 1907 г.

В 1906 году «Союз беломорских карел» стала выпускать газету «Карьялайстен пакинойта» («Карельские беседы»), которая учила ведению хозяйства, способствовала повышению образования и национального духа карелов. Газета быстро нашла своих читателей: первые 3 номера вышли общим тиражом 9000 экземпляров, а концу первого года «Карельские беседы» имели 2000 подписчиков, бесплатно распространялось 1000-1500 экземпляров. С марта 1907 года газета начала выходить под разными названиями. В начале 1918 года в газете «Karjalaisten sanomat» («Карельские вести») общество опубликовало новый карельский алфавит на латинской графике, что воспринималось как промежуточный этап в переходе карелов на финский язык, как на уже единый сформировавшийся язык. Идея литературного финского языка, как единого языка для карелов и финнов бытовала очень долго и имела свое продолжение в политике 20 века.


«Karjalaisten sanomat» («Карельские вести»). 1918 г.

P/S «Карельское просветительское общество» продолжает свою работу и в наши дни, поддерживая развитие языка, традиций и культуры карелов по обе стороны границы. В начале апреля 2017 г. Обществу исполняется 111 лет.

------------------------------------------------

Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Karjalan sivistysseura

Karjalan kielen latinalainen kirjaimisto syntyi 1900-luvun alussa ja täyttää kohta sata vuotta. Vaikka karjalan kielellä ei ollut pitkään kirjakieltä, oli kuitenkin hengellisten ja muiden kirjojen käännöksiä karjalaksi. Karjalan kielestä tuli myös suomen kirjakielen pohja Kalevala-eepoksen runojen kautta. Karelianismi piti paikkansa taiteen lisäksi myös politiikassa. Suomalaiset tekivät jatkuvasti tutkimusmatkoja Karjalaan. Sivistyneet karjalaiset näkivät myös maansa ihan toisessa valossa.

Aktiiviset karjalaiset kauppiaat ja heidän suomalaiset tukijansa perustivat Wienan karjalaisten liiton, jonka tavoitteeksi asetettiin karjalaisten paremman elämän toivominen, Karjalan ja Suomen kansojen yhteen liittäminen sekä vienankarjalaisten henkisen ja aineellisen tilan kohentaminen. Liiton nimi muutettiin vuonna 1917 Karjalan sivistysseuraksi. Valistustoiminnan kieleksi valittiin suomen kieli.


Karjalaisia lähetystössä Helsingissä vuonna
1918. Eturivi: Paavo Ahava, Iivo Härkönen,
Aleksi Mitro ja Timo Manner. Takarivi:
Paavo Mauranen, G. Mauranen, Valde Sario,
Benjamin Mitro ja V. A. Ipatov.

Syksyllä 1906 Wienan karjalaisten liitto alkoi perustaa suomenkielisiä kierto- ja kansakouluja Vienan Karjalan alueelle, joka sata vuotta sitten kuului Arkangelin lääniin. Kiertokoulu toimi kaksi kuukautta samassa kylässä ja sitten se siirrettiin toiseen kylään. Koulussa opiskeltiin vähintään kolmekymmentä tuntia viikossa. Opiskeltiin lukemista, laskentoa, kirjoittamista ja käsityötä (joskus laulamista). Liitto avasi myös kirjastoja ja lukutupia, joissa oli suomenkielisiä kirjoja.

Vuonna 1907 liiton kustantamana painettiin aapinen, jonka nimi oli Pieni Alku-opastaja Vienan karjalaisille. Aapisia painettiin 10 000 kappaletta. Aapisessa oli suomen- ja venäjänkielinen kirjaimisto, muttei ollut karjalankielistä. Oppikirjassa oli vain muutamia karjalankielisiä sanoja. Aapisessa oli tekstejä ja kuvia, jotka lainattiin suomalaisissa ala-asteissa käytetyistä oppikirjoista.



Vuonna 1906 liitto alkoi julkaista Karjalaisten pakinoita -sanomalehteä, joka opasti karjalaisia kotitalouteen, kohensi koulutuksen tasoa ja vahvisti karjalaisten kansallistuntoa. Lehti löysi nopeasti lukijansa. Kolmea ensimmäistä numeroa painettiin 9 000 kappaletta, mutta ensimmäisen painovuoden lopussa sanomalehdellä oli 2 000 tilaajaa, ja 1 000—1 500 kappaletta levitettiin ilmaiseksi. Lehden nimi muuttui muutaman kerran. Vuoden 1918 alussa Karjalaisten sanomat -lehdessä julkaistiin karjalan kielen uusi latinalainen kirjaimisto, mikä oli ensimmäinen askel siihen, että karjalaisilla ja suomalaisilla olisi ollut yhteinen kirjakieli. Sellainen idea piti pitkään paikkansa ja sai jatkonsa 1900-luvun politiikassa.


«Karjalaisten sanomat». 1918 г.

Karjalan Sanomat №12 / Keskiviikkona 29. 03. 2017

Карельские руны и "Калевала"/Karjalaiset kansanrunot ja " Kalevala"

Карельский от A до Ö: Карельские руны и «Калевала»

28 февраля традиционно отмечается День «Калевалы». И в Карелии и в Суоми ее считают книгой книг, великой поэмой Севера и народной энциклопедией. Действительно, сложно переоценить значимость этого произведения. Однако, высоко превознося литературную «Калевалу» все чаще забывают о народной поэзии - рунах. Считается, что эпическая поэзия карелов является «наиболее архаичной в мировом фольклоре»*, хотя очень сложно точно сказать когда она зародились.


Фото: Рунопевец Ямани Паавила, 106-лет, Калевала (Ухта)
Фотограф Väisänen A. O.1915 г. из архива/Museovirasto - Musketti/

Русскоязычный читатель познакомился с карельской поэзией еще до рождения «Калевалы», благодаря ссыльному писателю, поэту-декабристу Фёдору Николаевичу Глинке. Глинка, как истинный поэт, чувствовал красоту карельской природы, слыл мастером поэтического пейзажа, и оценил прелесть карельского языка:

Край этот мне казался дик:
Малы, рассеяны в нем селы;
Но сладок у лесной Карелы
Ее бесписьменный язык.

Федор Глинка, поэма «Карелия», 1830г.

Благодаря знакомству с известным профессором А.Шёгреном, который дважды посещал Петрозаводск, Федор Глинка проникся симпатией к карельской поэзии, стараясь при переводе рун сохранить особенности калевальской метрики.

Памятником народным рунам стала эпическая поэма «Калевала» Элиаса Леннрота, впервые вышедшая в 1835 году. Благодаря этой книге знание о карельской поэтике распространилось по всему миру. Карельский фольклор, разнообразный по жанру, имеет строгий стихотворный канон: 8 слогов в строке. Поэтому стало возможным соединять в единое повествование заговоры, лирические песни, легенды, баллады…

Автор «Калевалы» значительно обрабатывал народный материал. Он писал эпос «о прошлом финского народа», так что во втором издании от 1849 года язык повествования изменился, а из названия книги исчезло упоминание о карельских корнях произведения. Так рождалась «Калевала», впитавшая фольклор и сама уже ставшая фольклором.

Упоительный язык «Калевалы» поражал воображение великих художников, скульпторов, писателей. Например, мир «Калевалы» оказал значительное влияние на воображение писателя Дж.Толкина, написавшего «Историю Куллерво» (один из ключевых персонажей в Калевале) за несколько десятилетий до выхода в свет всемирно известного романа-эпопеи «Властелин Колец».
---------
* Рода нашего напевы. Э.С.Киуру., Н.А.Лавонен.


Иллюстрация Сергея Минина http://rantalinna.eu/ru/vyistavka-kartin-kalevala/
------------------------------------------------
Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Karjalaiset kansanrunot ja "Kalevala"


Satavuotias runonlaulaja Jamani Paavila laulaa runoja. Valokuvaaja: A. Väisänen, 1915.
Kuva on otettu Museotietojärjestelmästä Musketti

Kalevala-eepos on aina ollut tärkeänä kirjana Karjalan tasavallassa. Helmikuun lopussa
vietetään perinteisesti Kalevalan päivää. Kalevalaa pidetään pohjoisen seudun mahtavana
runoelmana ja kansan tietosanakirjana. Sen merkitys on todella suuri. Ylistäen kaunokirjallista Kalevala-eeposta useat unohtavat kuitenkin yhä useammin kansanrunouden. Karjalaisten eeppinen runous on ”hyvin arkaainen maailman kansanperinteessä”, vaikka on
mahdotonta sanoa, milloin se on syntynyt.

Venäjänkielinen lukija tutustui karjalaisiin kansanrunoihin vielä ennen Kalevala-eepoksen syntymää. Kiitokset siitä kuuluvat karkotetulle runoilijalle ja dekabristille
Fjodor Glinkalle. Oikeana runoilijana Glinka antoi arvoa Karjalan luonnon kauneudelle ja karjalan kielelle:

Karu on tuon seudun luonto:
Kylät keskellä metsien;
Mutta kaunis kuin laulu on kieli
Rahvaan karjalaisen.
(Fjodor Glinka Karelija-runoelma, 1830. Runon käännös - Anisa Kettunen,2017)

Glinka tutustui tunnettuun suomalaiseen professoriin Anders Sjögreniin, joka kävi kaksi kertaa Petroskoissa. Karjalaiset kansan runot viehättivät Glinkaa ja Sjögrenin aloitteesta hän käänsi venäjäksi ensimmäiset karjalaiset kansanrunot. Käännöksissään hän yritti säilyttää Kalevalan metriikan ominaisuuksia.

Elias Lönnrotin eeppinen Kalevala-runoelma on ollut kansanrunouden muistomerkki. Ensimmäinen Kalevala ilmestyi vuonna 1835. Lönnrot antoi runoelmalleen nimeksi Kalewala taikka wanhoja Karjalan Runoja Suomen kansan muinoisista ajoista. Kirjan ansiosta Karjalan kansanrunous tuli tunnetuksi maailmalla.

Vaikka Karjalan kansanrunoudessa on eri lajeja, sillä on kuitenkin tiukkoja sääntöjä: kahdeksan tavua säkeessä.

Kalevalan tekijä muokkasi paljon kansanrunoja. Hän kirjoitti eepoksen ”Suomen kansan menneisyydestä”, ja sen takia toisessa painoksessa (1849) eepoksen kieli on muuttunut ja kirjan nimestä on kadonnut maininta teoksen karjalaisista juurista.

Kalevalalla on ollut suuri vaikutus tunnettuihin taiteilijoihin, kuvanveistäjiin ja kirjailijoihin. Esimerkiksi Kalevalan maailma vaikutti merkittävästi englantilaisen kirjailijan John Ronald Tolkienin mielikuvitukseen. Tolkien kirjoitti Kullervon tarinan vuonna 1914. Vasta muutaman vuosikymmenen jälkeen kirjailija julkaisi Taru sormusten herrasta -teoksensa.

Karjalan Sanomat Keskiviikkona 22. 03. 2017

Карельский от A до Ö. Первокниги /Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Ensimmäiset kirjat (RUS|FIN)

Карельский от А до Ö. Первокниги


В начале было Слово,
и Слово было у Бога,
и Слово было Бог.
Евангелие от Иоанна
(Новый Завет)


Когда появились первые печатные книги на карельском? Важную роль историки отводят не только исследователям, которые интересовались карельским языком, составляя словники и словари, а духовенству и священнослужителям. Первые попытки создания карельской письменности связаны с миссионерской деятельностью православной церкви. Уже в конце 18 века обнаружилась проблема: паства не понимает языка на котором ведется богослужение. Совершенно случайно кандидат на священнический сан, прибывший из Повенецкого уезда, поведал о языковых проблемах Новгородскому митрополиту. Митрополит оказался человеком деятельным и распорядился «заставить его перевесть на олонецкий язык Символ православной веры, молитву Господню, Отче наш и краткое нравоучение христианское». С этого и начинается история изучения карельского языка духовеством, а так же использование карельского языка в богослужениях.

В 1804 г. Синод издал «Перевод некоторых молитв и сокращенного катехизиса на корельский язык». Две небольшие брошюры были составлены с параллельными текстами на карельском и церковнославянском языках. Переводчикам предстояло не только перевести текст на карельский язык, но и ухитриться зафиксировать текст на языке не имеющем устоявшейся грамматики, орфографических норм, или даже утвержденного алфавита. В этом же году было отпечатано 800 экземпляров брошюры для карелоязычных прихожан Православной церкви и миссионерской деятельности Новгородской епархии.

Проблема освоения карельского языка обсуждалась в те годы на самом высоком уровне: «Нельзя ли, - писал обер-прокурор Синода князь А. Н. Голицын Новгородскому митрополиту Амвросию, — отыскать ключ к олонецкому языку, который якобы близок в выговоре к финскому, и преподавать его в семинарии по правилам грамматическим, дабы (…) проповедовать слово Божие на собственном их языке»*.



Значимым событием в истории языка стало издание перевода Евангелия от Матфея на ливвиковское наречие в 1820 году. Появление печатного перевода, выполненного Г.Е. Введенским и М.А. Золотинским, имело большой резонанс. Для осуществления этого перевода потребовалась графическая система, состоящая из 43 символов. В основе этой системы, конечно, была кириллица. Современный карельский язык, кстати, фиксируется на письме с помощью 29 символов на основе латинской графики.

Эти примеры переводов духовных книг на карельский язык являются вещественным доказательством того, что уже более 200 лет назад карельский язык был развитым языком, на который можно было осуществлять переводы сложных по лексическому и грамматическому составу текстов священного писания.


---
* М. В. Пулькин. Переводы Евангелия на карельский язык в XIX — начале XX в.

-------------------------------------------------------

Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Ensimmäiset kirjat

Alussa oli Sana,
Sana oli Jumalan luona,
ja Sana oli Jumala.
Johanneksen evankeliumi
(Uusi testamentti)


Milloin ilmestyivät ensimmäiset kirjat karjalaksi? Ensimmäiset yritykset karjalan kirjakielen luomiseksi kuuluivat ortodoksisen kirkon käännytystyöhön. Jo 1800-luvun lopussa ongelma tuli selville: seurakuntalaiset eivät ymmärtäneet sitä kieltä, millä jumalanpalvelus pidettiin. Poventsan kihlakunnasta saapunut pappiskokelas kertoi kieliongelmasta Novgorodin metropoliitalle. Metropoliitta oli toimelias ja antoi määräyksen, että muutama rukous ja katekismus käännettäisiin aunuksenkarjalaksi. Siitä alkaa papiston karjalan kielen historian tutkiminen ja kielen käyttäminen jumalanpalveluksissa.

Vuonna 1804 painettiin ensimmäiset karjalankieliset rukoukset ja lyhyt katekismus karjalaksi. Koottiin kaksi pientä vihkoa, joiden tekstit olivat sekä karjalaksi että kirkkoslaaviksi. Kääntäjien oli kirjoitettava tekstit kielellä, jolla ei ollut yhteistä kielioppia, oikeinkirjoitussääntöjä eikä hyväksyttyä kirjaimistoa. Samana vuonna painettiin 800 kappaletta vihkoja ortodoksisen kirkon karjalaisille seurakuntalaisille ja Novgorodin hiippakunnan käännytystyötä varten.

3 первые печ источники.JPG
Katkelma Matteuksen evankeliumin livvinkarjalaisesta käännöksestä. 1820.

Karjalan kirjakielen ongelmaa käsiteltiin silloin paljon viranomaisten keskuudessa. Yliprokuraattori Aleksandr Golitsyn kirjoitti Novgorodin metropoliitalle Amvrosille: ”Onko mahdollista löytää avain aunuksenkarjalan kielelle, joka on muka läheinen suomen kielelle, ja opettaa sitä pappiseminaarissa niin, että (…) saarnata Jumalan sanaa karjalan kielellä.” (M.V.Pulkin ”Evankeliumin käännökset karjalaksi 1900—2000-luvulla”.)

Karjalan kielen historian tärkeänä virstanpylväänä oli Matteuksen evankeliumin kääntäminen livvinkarjalaksi vuonna 1820. Kääntäjät käyttivät graafista järjestelmää, joka sisälsi 43 merkkiä. Järjestelmän perusteella oli kyrillinen kirjaimisto. Nykykarjalan kirjakielessä on 29 latinalaista kirjainta.

Nämä esimerkit todistavat, että jo yli 200 vuotta sitten karjalan kieltä kehitettiin paljon ja karjalaksi käännettiin sanastollisesti sekä kieliopillisesti vaikeita Raamatun tekstejä.


Karjalan Sanomat/15. 02. 2017/Numero 06

Карельский от A до Ö. Руническое письмо/Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Riimukirjoitus (RUS|FIN)

Руническое письмо

Долгое время карельский язык считался младописьменным или новописьменным языком. Однако, история языка позволяет нам относить карельский к языку с прерванной письменной традицией. Карельский язык бытовал устно, сохраняя все народные устно-поэтические формы, которым и аналогов-то нет.

Первые попытки создания карельской письменности кроются в глубине времен и сами уже стали легендами. Итак, эта история сохранилась благодаря дневниковым записям странствующего голландца. Двадцать лет путешествовал Симон ван Салинген по Лапландии и прилегающих к ней землях. Путешественник много чудесного описал в своих заметках, которые теперь доступны широкому кругу читателей, например, здесь:http://www.kolamap.ru/library/1901_filippov.html.


В 1568 году повстречался ванн Салингену монах «Федор Циденов (Feodor Zidenowa) из Кандалакши, слывший за русского философа». Монах-философ Федор уже к этому времени имел достаточно богатое литературное наследие, которое еще не удается обнаружить современным ученым. Монах Федор, по сообщению путешественника, написал «историю Карелии и Лапландии, а также рискнул изобрести письмена для карельского языка, на котором никогда не писал ни один человек. Так, он показывал мне алфавит и рукопись, Символ веры и Отче наш».

Что же это за таинственные письмена и алфавит, которые разработал монах? Есть предположение, что это не кириллица или латиница, имевшие широкое распространение для оформления речи на письме, а письмо руническое.

Исторически, руническое письмо было известно с I века нашей эры, пережив свой расцвет, сохранилось в Швеции вплоть до 19 века. Руны – это знаки-символы, обозначающие как буквы, так и целые слова или понятия. Сам термин «руны» имеет связь с древнегерманским корнем «run» («тайна»), а также древненемецким «runen», означающим «таинственно шептать». Aimo Turunen в словаре «Kalеvalan sanat ja niiden taustat» пишет, что слово «руна» (runa), то есть народная песня (kansanlaulu) восходит к древнегерманскому корню «runar», обозначающему «salaisuus, salainen keskustelu, taikamerkki, riimukirjain» - «тайну, сакральные знания, руническое письмо».

До наших дней карельский рунический алфавит Монаха Федора, а также его книги не сохранились. Руническое письмо стало исчезать, как письмо «языческое». В Европе духовенство продвигало книги, написанные на латинице. В России Православная церковь избрала кириллический алфавит. Церковь и власти вели беспощадную борьбу с руническим письмом: книги и рукописи сжигались. Однако, рунические символы долгое время сохранялись в карельской среде, считаясь магическими. Такие знаки можно встретить в традиции карелов – на деревьях «карсикко» или рунических календарях.


-Календарь на дощечках. Северная Карелия. Фото И.К.Инха. 1894 г.


-Календарь – святцы. Из фондов Национального музея Республики Карелия.

---------------------
Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Riimukirjoitus

Karjalan kieltä pidettiin pitkään nuorena kirjakielenä. Kielen historian mukaan karjalaa voimme nimittää kieleksi, jonka kirjakielen perinne on katkennut. Karjalan kieli oli pitkään puhuttuna kielenä, jossa oli omia murteitaan ja ainutlaatuista kansanrunouttaan.


Ensimmäiset yritykset karjalan kirjakielen luomiseksi olivat niin kauan sitten, että tulivat varmasti jo legendaarisiksi. Tämä tarina on tuttu meille hollantilaisen matkailijan
Simon van Salingenin päiväkirjojen ansiosta. Kaksikymmentä vuotta hollantilainen matkusti Lapissa ja sen lähellä olevilla alueilla. Matkojensa aikana Simon van Salingen teki kirjoituksia, joihin lukija voi nyt tutustua esimerkiksi osoitteesta:www.kolamap.ru/ library/1901_filippov.html.


Vuonna 1568 Simon van Salingen tapasi Feodor Zidenowan Kantalahdesta. Zidenowaa nimitettiin venäläiseksi filosofiksi. Munkki-filosofi Feodor kirjoitti paljon, mutteivät tutkijat löytäneet hänen kirjoituksiaan. Simon von Salingenin matkamuistelmien mukaan Zidenowa kirjoitti ”Karjalan ja Lapin historian ja keksi karjalan kielen riimukirjaimet. Yksikään ihminen ei kirjoittanut ennen häntä mitään karjalaksi. Hän näytti minulle aakkoset, uskontunnustuksen ja Isä meidän-rukouksen”.


Oletetaan, että munkin tekstit ei ole kirjoitettu kyrillisin eikä latinalaisin kirjaimin, jotka olivat suosiossa. Ne olivat riimukirjoituksia.


Riimukirjoitus on historiallisesti tunnettu ensimmäiseltä vuosisadalta jälkeen Kristuksen. Riimuja käytettiin Ruotsissa 1800-lukuun saakka. Riimut ovat symbolimerkkejä, jotka tarkoittavat joskus kirjaimia, joskus sanoja ja käsityksiä. Suomenkielinen runo-sana
on vanha germaaninen laina. Muinaisgermaaninen run-vartalo on alkuaan merkinnyt
salaisuutta ja muinaissaksalainen runen-vartalo on tarkoittanut kuiskailla salaisesti. Aimo
Turusen Kalevalan sanat ja niiden taustat -sanakirjassa on sanottu, että "runa" eli
kansanlaulu on germaanista alkuperää runarvartalosta, joka tarkoittaa salaisuutta, salaista
keskustelua, taikamerkkiä ja riimukirjainta.


Munkki Feodorin riimukirjoitukset sekä hänen kirjansa eivät säilyneet tähän päivään saakka. Riimukirjoitukset olivat kristinuskon mukaan pakanalliset, ja ne alkoivat unohtua. Euroopassa kehitettiin latinalaista kirjaimistoa ja Venäjällä kyrillistä. Kirkko ja viranomaiset taistelivat ankarasti riimukirjoitusta vastaan: kirjat ja kirjoitukset poltettiin. Riimukirjoitukset ovat kuitenkin säilyneet karjalaisten keskuudessa. Niitä pidettiin taikavoimaisina. Merkkejä voidaan tavata karjalaisten perinteissä: merkinnässä karsikko-puussa tai riimusauvoissa.


Vanha puuallakka Lytästä. Vienan Karjala. 1894. Kuva: I. K. Inha



Almanakka Karjalan kansallisen museon arkistosta.

Karjalan Sanomat
Keskiviikko 08. 02. 2017 / Numero 05

Карельский от А до Ö. Берестяные грамоты/Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Tuohikirjeet. (RUS|FIN)

Карельский от А до Ö.
Берестяные грамоты.

Когда говоришь о русской литературе, то не задаешься вопросом, на каком языке она написана. Понятно, что на русском. Могут быть, конечно, иноязычные вставки, даже довольно обширные, как, например, в романе «Война и мир». И все же – основной язык повествования русский. С карельской литературой все не так однозначно: есть произведения на карельском (на всех трех наречиях языка титульного этноса республики), есть вепсские стихи и проза, есть русскоязычная карельская литература.

Вопрос литературного языка в Карелии – сложный, исторически замешанный на политике. Следующую серию статей я хочу посвятить карельской литературе, незаслуженно задвинутой на дальние полки. И начну публикацию, как водится, с истоков.

Первый письменный источник на карельском языке – это берестяная грамота 13 века, написанная кириллицей. На территории Карелии, к сожалению, не было обнаружено ни одной берестяной грамоты, такие уж у нас природно-климатические условия. Берестяную грамоту на карельском языке обнаружил в Новгороде профессор А.В.Арциховский в 1957 году.

Планомерная работа археологов под руководством профессора Арциховского началась еще 1930-е годы. Но найти грамоты тогда не удавалось. Археологи находили тонкие стержни из металла или кости, описывая их то как гвозди, то как шпильки для волос. У профессора появилась гипотеза, что это инструменты для письма на бересте: писала, а значит можно обнаружить и сами грамоты. Долгую и кропотливую работу прервала война. Новгород был оккупирован немцами, и даже речи не могло быть о дальнейших археологических изысканиях.

Вернуться к работе археологи смогли только в мирное время. Работы продолжились в конце 1940-х годов. И в 1951 году была обнаружена первая грамота. Ей присвоили номер – номер один. Первая грамота с карельскими письменами носит 292 номер.

Текст, начертанный на бересте 292 грамоты, ученые трактуют по разному.

юмалануоли 10 нимижи
ноули съ хан оли омо боу
юмола соудьни иохови

Один из вариантов перевода:

Божья стрела (молния),
Десять имен твоих.
Стрела та она принадлежит богу,
Бог судный направляет

Археологические изыскания в Новгороде ведутся и в наши дни. Новые грамоты находят и ученые и случайные люди. Сейчас обнаружено свыше 1089 новгородских грамот, десяток из которых с именами и названиями, имеющими отношение к карелам и Карелии. Написаны грамоты с использованием кириллического алфавита. Примерная датировка грамот - 13-14 вв. Датируют грамоты согласно тому историческому слою, где она находилась при обнаружении.

Грамоты на карельском языке дают основания полагать, что уже в 13 веке, а то и значительно раньше, был известен способ фиксировать карельскую речь с помощью кириллического алфавита на бересте. А значит, были и грамотные люди, способные это делать.



Берестяная грамота №292. Дизайн Павел Степура

================================================

Karjalan kieli A:sta Ö:hön.

Tuohikirjeet

Kun puhe on venäläisestä kirjallisuudesta, ei ole mitään epäilyä, millä kielellä se on kirjoitettu. Kirjallisuudessa voi olla tietysti vieraskielisiä lauseita ja kappaleita, kuten esimerkiksi Leo Tostoin Sota ja rauha -romaanissa. Venäjän kieli on kuitenkin teoksen pääkieli. Karjalainen kirjallisuus on ihan toinen. On olemassa teoksia karjalan kielen kaikilla kolmella murteella, runoja ja proosaa vepsän kielellä ja karjalaista kirjallisuutta venäjän kielellä.

Kieltä koskeva kysymys on aina ollut Karjalan tasavallassa vaikeaa historian ja politiikan kannalta. Haluan omistaa uuden sarjani karjalaiselle kirjallisuudelle ja aloitan tietysti sen alkulähteistä.

Ensimmäinen kirjallinen muistomerkki karjalan kielellä on 1200-luvun kyrillisin kirjaimin kirjoitettu tuohikirje. Karjalan alueelta ei valitettavasti ole löydetty yhtäkään tuohikirjettä.

Venäläinen historioitsija Artemi Artsihovski löysi tuohikirjeen karjalan kielellä Novgorodista vuonna 1957.

Vielä 1930-luvulla Artsihovski johti säännöllisesti arkeologisia tutkimustöitä, muttei silloin löydetty yhtäkään tuohikirjettä. Tutkijat löysivät ohuet metalli- tai luupuikot, joita he pitivät nauloina tai hiusneuloina. Professorilla oli olettamus, että nämä puikot olivat kirjoitusvälineitä, joiden avulla kirjoitettiin tuoheen. Artsihovski toivoi, että jos on kirjoitusvälineitä, on mahdollista löytää myös tuohikirje.

Sota keskeytti pitkäaikaisen ja perusteellisen työn. Saksalaiset miehittivät Novgorodin, eikä ollut mitään mahdollisuutta jatkaa tutkimustöitä.

Tutkijat palasivat töihin vasta sodan jälkeen. Vuonna 1951 löydettiin ensimmäinen tuohikirje, joka sai numeron 1. Ensimmäisellä karjalankielisellä tuohikirjeellä on numero 292. Tutkijat selittävät 292. tuohikirjeessä kirjoitetun tekstin eri tavoin.

юмолануолиїнимижи (jumolanuoliïnimiži)
ноулисѣханолиомобоу (noulisehanoliomobou)
юмоласоудьнииохови (jumolasoud'niiohovi).

Arkeologit tekevät nykyisin tutkimustöitä Novgorodissa. Tutkijat ja tavalliset ihmiset löytävät yhä uusia tuohikirjeitä. Parhaillaan on löydetty yli 1 089 Novgorogin tuohikirjettä, joista noin kymmenen sisältävät Karjalaan ja karjalaisiin liittyviä nimiä ja nimityksiä. Tuohikirjeet on kirjoitettu kyrillisin kirjaimin. Kirjoitusten ikä on määritetty 1200—1300-luvulle. Karjalankieliset tuohikirjeet tarkoittavat, että jo 1200-luvulla ja jopa aikaisemminkin oli olemassa keino karjalankielisen puheen tallentamiseksi tuoheen kyrillisin kirjaimin. Oli myös kirjoitustaitoisia ihmisiä.



TUOHIKIRJE 292. SUUNNITTELIJA PAVEL STEPURA

(c) «Karjalan Sanomat» 01. 02. 2017 №4

Сани: зимой и летом, и в горе и в радости/ Reki talvella ja kesällä, surussa ja ilossa (FIN|RUS)

Сани: зимой и летом, и в горе и в радости.
Сани издавна распространены у северян как наземное средство передвижения. Основным водным транспортом была лодка, а вот по суше – только на санях. Телеги появились только к началу ХХ века и имели распространение в основном в южной Карелии. В северной Карелии телег не знали долго, предпочитая сани и зимой, и летом.


И.К.Инха. Летние дровни. 1894 г.

Повсеместное распространение саней у жителей севера подтверждает тот факт, что у всех прибалтийско-финских народов это одно и тоже слово «regi» («reki»). Архаичный обычай возить покойника на кладбище на санях так же был распространен среди многих прибалтийско-финских народов: у вепсов, у коми-пермяков, марийцев, карелов и других. Даже в Древнем Египте покойного перевозили на санях, хоть и снега отродясь не видели. Езда на санях считалась самой почетной.


Дровни. Нач.20 века. Из собрания Национального музея Республики Карелия. Фото Т. Бердашевой

Рабочие сани – дровни, крестьяне изготавливали сами для круглогодичного использования. Летние дровни делали короче зимних. И пользовались ими из-за скалистой местности: где четыре колеса увязнет – спасут крепкие полозья, а тем более выручат они в весеннюю распутицу.


Экспозиция Шелтозерского вепсского этнографического музея. Фото Ирины Кулаковой, 2010 г.

В новую жизнь во время веселой свадьбы молодые так же отправлялись на санях. Конечно, брали не дровни, а красивые расписные сани для выезда. Не каждый крестьянин мог себе позволить держать еще и выездные сани. Использовались они не только на свадьбу, но и для выхода в свет: съездить на ярмарку или покататься на Масленой неделе, съездить в церковь на Пасху. Эти сани делали комфортными и порой стелили шубу для удобства пассажиров.


Детские санки-коляска. Трансформер со съемными колесами. Из собрания Национального иузея Республики Карелия. Нач.20 века.

Разного вида сани использовали ежедневно и по многу-многу раз. Были у хозяев сани поменьше и побольше, для перевозки грузов и транспортировки людей, для отдыха, веселья и работы… В поэме «Калевала» встречаются порядка 5-6 видов саней. Вот, например, в какие сани манит Куллерво понравившуюся девушку:


Н.Кочергин. Иллюстрация к Калевале.

Куллервойнен, Калервойнен,
Останавливает лошадь,
Складывает рот красиво,
Просит девицу учтиво:
«Поднимись, девица, в сани,
Под кошму садись, красотка,
Яблочек моих откушай,
Погрызи моих орешков!»

Так ответила девица,
Оловянная застежка:
«На твои плевать мне сани,
На твои дрянные дровни!
Под твоей кошмою зябко,
Холодно в твоей кошевке».

Калевала. Перевод. Э.Киуру и А.Мишина.

=====================================

Reki talvella ja kesällä, surussa ja ilossa

Pohjoiset kansat ovat pitkään käyttäneet rekeä kulkuvälineenä. Vene oli vesikulkuneuvo, mutta maalla ihmiset ajoivat reellä. 1900-luvun alussa alettiin käyttää vankkureita. Vankkurit olivat suosiossa etupäässä Karjalan eteläosassa. Vienan Karjalassa vankkurit olivat pitkään tuntematon kulkuneuvo, ja ihmiset ajoivat reellä talvella ja kesällä.


I.K.Inha. Reki kesällä. Vienan Karjala. 1894 г.

Pohjoisessa käytettiin paljon rekiä. Sen todistaa se, että kaikissa suomalais-ugrilaisissa kielissä on reki- tai regi-sana.

Monilla suomalais-ugrilaisilla kansoilla kuten vepsäläisillä, komeilla, mareilla, karjalaisilla ja muilla oli perinne viedä reellä vainaja hautausmaalle. Jopa muinaisessa Egyptissä vainaja ajettiin reellä, vaikka lunta siellä ei koskaan nähty.


Reki, 1900-luvulla. Karjalan kansallinen museo. Kuva Berdasheva T.

Talonpojat itse valmistivat reet ympärivuotiseen käyttöön. Talvireki oli kesärekeä pitempi. Kesärekeä käytettiin kallioisessa maastossa, jossa neljä pyörää ei voi pärjätä, mutta kaksi jalasta auttaa vahvasti. Reki oli välttämätön kulkuväline myös kevään kelirikossa.


Soutjärven museo. Kuva I.Kulakova, 2010

Hääjuhlan jälkeen nuoripari lähti reellä uuteen elämään. Silloin käytettiin tietysti arvokasta kirkkorekeä eikä työrekeä. Ei jokaisella talonpojalla ollut kirkkoreki käytössä. Häiden lisäksi niillä ajettiin myös markkinoille tai kirkolle. Kirkkoreki oli värikäs, kruusattu ja mukava.


Lasten reki.1900-luvulla. Karjalan kansallinen museo.

Erityyppisiä rekiä käytettiin joka päivä ja eri tarkoituksiin. Isännällä oli pieni ja suuri reki. Rekiä tarvittiin ihmisten ja tavaran kuljetukseen, vapaa-ajan viettoon ja työhön…Kalevala-eepoksessa on kuvattu noin viisi kuusi rekeä. Näin esimerkiksi Kullervo houkuttelee kaunista neitoa rekeensä:

Kullervo, Kallervon poika,
hevoistansa hillitsevi,
suutansa sovittelevi,
sanojansa säätelevi:
”Käy, neito, rekoseheni,
armas, alle vilttieni,
syömähän omeniani,
puremahan päähkeniä!”
Neiti vastahan sanovi,
tinarinta riuskuttavi:
“Sylen, kehno,kelkkahasi,
Retkale, rekosehesi!
Vilu on olla viltin alla,
kolkko korjassa eleä.”
Kalevala, runo 35


N.Kotchergin. Kalevala.

Karjalan Sanomat, 25.01.2017 /3

Скромная судьба великой Ларин Параске/Tunnetun Larin Parasken vaatimaton elämä (RUS|FIN)

Ижорская сказительница Ларин Параске одна их самых известных женщин – исполнительниц рун. Памятник Ларин установлен в сердце Финляндии, в Хельсинки, но родилась и выросла сказительница в Ингерманландии.

Родилась Прасковья Никитична Никитина 27 декабря 1832 (по новому стилю 8 января 1833 года) в деревне Мякиенкюля, приход Лемпаала в семье крепостных крестьян. С детских лет будущая сказительница слышала руны, народные песни, предания, загадки. Многое она запомнила и знала сама до конца своих дней. Свыше 32.000 поэтических строк запишут от сказительницы собиратели фольклора, 1750 пословиц и 336 загадок.

Судьба словно проверяла ее на прочность. Юной 15-летней девушкой осталась Прасковья сиротой, а в 20 лет вышла замуж за крестьянина на финской стороне. Финляндия на тот момент входила в состав Российской Империи, однако жила по своим законам. В деревне Васкела, куда после свадьбы уехала Прасковья, как и во всей Финляндии, не знали крепостного права. И будущему мужу Прасковьи Гавриле Степанову пришлось уплатить за невесту 24 рубля помещику.

Дом в Васкела, куда переехала Прасковья, по финским традициям имел свое название «Ларин тупа» - «Дом Лари», отсюда и появляется псевдоним сказительницы Ларин Параске, что значит Прасковья из дома Лари. Это имя известно всем ценителям рунопевческой традиции и фольклора Карелии, Ингерманландии, Финляндии.

Сильная нужда заставила сказительницу саму прийти к собирателям фольклора. Сначала от нее записывал Борениус, потом пастор А.Нювиус. Популярность пришла в 1890-х гг., когда Ларин Параске пригласили исполнять руны в Хельсинки. Не раз сказительница встречалась с великими деятелями искусств в Финляндии. Например, известна встреча сказительницы с великим финским композитором Яном Сибелиусом в Порвоо. Композитор всегда интересовался народной темой и фольклорным наследием. Встреча произошла в разгар работы композитора над симфонической поэмой «Куллерово». Живое исполнение в народной манере рун Ларин Параске не только вдохновило музыканта, но и повлияло на формирование авторского стиля в целом.

Трудную судьбу прожила Ларин Параске. Знания народного творчества не сделали ее ни богатой, ни счастливой. Умерла сказительница в своем домишке от тяжелой простуды 3 января 1904. Памятник скульптора Алпо Сайло был установлен в честь сказительницы в Хельсинки в 1950 году. Чтобы помнили…



Ларин Параске. Художник Альберт Эдельфельт, 1893


===========================================================

Tunnetun Larin Parasken vaatimaton elämä

Inkeriläinen runonlaulaja Larin Paraske on tunnetuimpia naispuolisia runonlaulajia. Vaikka Parasken patsas sijaitsee Suomen sydämessä Helsingissä, kuuluisa runonlaulaja syntyi Inkerinmaalla. Nikitina Paraskeva syntyi 8. tammikuuta 1833 (Juliaaninen kalenteri: 27. joulukuuta 1832) Lempaalan pitäjän Mäkienkylässä talonpoikaisperheessä. Pienenä tyttönä tuleva runonlaulaja kuuli runoja, kansanlauluja, loitsuja ja arvoituksia. Hän painoi monia muistiinsa. Larin Paraskelta muistiin merkittiin yli 32 000 säettä kalevalamittaista runoutta, 1 750 sananlaskua ja 336 arvoitusta.

Paraskella oli kova kohtalo. 15-vuotiaana hän tuli orvoksi. 20-vuotiaana hän meni naimisiin talonpojan kanssa Suomen puolelle. Gavril Stepanov oli kotoisin Parasken äidin kotikylästä Vaskelasta. Silloin Suomi kuului Venäjän keisarikuntaan, mutta maassa oli omia lakejaan. Vaskelassa kuin koko Suomessakaan ei ollut maaorjuutta. Stepanov maksoi tilanomistajalle morsiamestaan 24 ruplaa.

Suomalaisten perinteiden mukaan Parasken miehen kotitalon nimi oli Larin tupa. Parasken muutettua Vaskelaan häntä alettiin kutsua Larin Paraskeksi. Tämä nimi on tunnettu kaikille Karjalan, Inkerinmaan ja Suomen kansanrunoudesta ja runonlauluperinteestä kiinnostuneille.

Köyhyys pakotti runonlaulajan menemään kansanrunouden kerääjien luo. Ensin kerääjä Axel August Borenius kirjoitti jonkin verran runoja muistiin Paraskelta, sitten apulaispappi Adolf Alarik Neovius. Suosio tuli 1890-luvulla, kun Larin Paraske esitti runoja Helsingissä. Runonlaulaja tapasi monesti kuuluisia taiteilijoita. Esimerkiksi Jean Sibelius kävi häntä tapaamassa Porvoossa ja kuunteli hänen itkuvirsiään. Säveltäjä kiinnostui kansanrunoudesta. Silloin Sibelius valmisteli Kullervo-sinfoniaansa ja Parasken runo Kullervosta innoitti säveltäjää ja vaikutti yleensä hänen tyyliinsä.

Larin Paraskella oli vaikea elämä. Kansanrunous ja kansatietous eivät tehneet hänestä rikasta eivätkä onnellista. Suuri runonlaulaja kuoli kotitalossaan vaikeaan flunssaan tammikuun kolmantena päivänä 1904.



Larin Paraske. Taidemaalari Albert Edelfelt,1893.

Kuvanveistäjä Alpo Sailo teki Larin Paraske-veistoksen, joka pystytettiin Helsinkiin vuonna 1949. Jalustassa on teksti: "Suomalaiselle talonpoikaisnaiselle kansanrunon ja kansatietouden taitajalle ja tallettajalle."

Karjalan Sanomat /Keskiviikko 11. 01. 2017/Numero 01 (16267) 97. vuosikerta

Этноансамбль «Kajahuš»/Illanistujaiset tärkeänä tutustumiskohteena (RUS|FIN)

Этноансамбль «Kajahuš»

Сейчас молодежь знакомится в сети, а раньше надо было собраться, принарядиться и топать снимать "фатеру". Парни за съем избы платили деньгами, а девки пирогами. В Петрозаводске этноансамбль «Kajahuš» наглядно показал досюльную вечеринку. Молодежные посиделки раньше назывались бесёдами, где играли, общались, веселились, да парочку себе присматривали.


Ансамбль «Kajahuš». 2016

Молодёжный фольклорно-этнографический ансамбль «Kajahuš», организовавшийся совсем недавно, изучил и представил зрителям северо-карельскую бесёду середины XIX века. Бесёда северных карелов еще никогда не была объектом такого детального изучения и реконструкции. «Более 60 часов ушло только на написание сценария», - рассказывает о проделанной работе Яна Лорви. Вместе с Сантрой Соловьевой Яна создала ансамбль месяца 2 назад, но к этому девушки пришли не сразу.

В прошлом году они написали проект для Летнего Университета музея Кижи. По проекту было сделано немало: расшифровали записи из фонограммархива консерватории, записанные в Вокнаволоке, провели турнир по игре кююккя, выступили с концертом в деревне Ямка. Параллельно занимались в различных фольклорно-этнографических ансамблях: Oma pajo, Toive, Фольклорно-этнографическом ансамбле музея-заповедника Кижи, Академическом хоре ПетрГУ и других. Позже возникло желание делать что-то свое – так появился молодежный этноансамбль «Kajahuš». Организаторы говорят, что хотели бы заниматься чистой реконструкцией, воссоздавая историю прошлого, собирая знания по крупицам.


И.К.Инха, 1894г: "Игры начинаются с игры "Käsikisa", которая всегда непродолжительна и приглашают на нее девушки. Пары встают в длинный ряд, девушка и парень всегда друг напротив друга. По очереди парень потягивает то одну, то другую руку девушки, и вверх, и вниз, пожимая. Других манипуляций нет в этой простой игре, и это не длится долго; это игра предваряющая следующие игры".


Сейчас в ансамбле уже около 12 человек. Наметился основной состав, но есть и те, кто приходит и пробует свои силы, а потом пропадает. Появилась возможность проводить постоянные репетиции в Финно-угорской школе им. Элиаса Лённрота. Ансамбль поддерживает Союз карельского народа. А первое выступление прошло в Центре национальных культур. Как и в любом деле все держится на энтузиастах, и Слава Богу Вселенная помогает претворить благие намерения в жизнь.


Игра "Käsikisa", реконструкция ансамбля «Kajahuš». Фото Натальи Денисовой. 2016 г.

Участники ансамбля тоже подобрались вовсе неслучайные. Почти все студенты или выпускники кафедры Прибалтийско-финской филологии и культуры. И, пожалуй, о каждом можно было бы написать отдельную статью.


Девушки из ансамбля «Kajahuš». Катя Островская и Таня Макарова. Фото Якова Симанова. 2016

После пилотного выступления появились и первые предложения участвовать на разных площадках республики. Например, в феврале ансамбль уже ждут в городе Сортавала. А летом хорошо бы показать публике северо-карельскую беседу там, где когда-то она и жила, в деревне. И Вокнаволок для этого был бы самой волшебной декорацией.




-----------------------------------------------------------------

Illanistujaiset tärkeänä tutustumiskohteena

Nyt nuoret tutustuvat toisiinsa verkossa, mutta vanhoina aikoina nuorten piti kokoontua, kaunistautua ja mennä vuokraamaan tupa. Pojat maksoivat pirtin vuokrasta
rahaa ja tytöt tekivät piirakoita. Petroskoissa toimiva Kajahuš-folkiyhtye esitti hiljattain, miltä sellaiset illanistujaiset näyttivät. Istujaisissa nuoret tutustuivat toisiinsa, leikkivät, keskustelivat, huvittelivat ja valitsivat parinsa.

Ансамбль «Kajahuš». 2016

Nuori Kajahuš-yhtye tutki ja näytti sitten katsojille 1900-luvun vienankarjalaisia illatsuja. Koskaan aiemmin illatsuja ei ollut tutkittu niin tarkasti, eikä niitä rekonstruoitu. Jana Lorvi kertoi, että illanistujaisten ohjelman valmistamiseen meni yli 60 tuntia. Jana Lorvi ja Santra Solovjova perustivat yhtyeen kaksi kuukautta sitten.

Viime vuonna opiskelijat laativat hankkeen, jossa he pyrkivät edistämään Kižimuseon kesäyliopistoa. Hankkeessa tehtiin paljon: tytöt litteroivat konservatorion äänitearkiston Vuokkiniemessä tehtyjä äänitteitä, järjestivät kyykkäkilpailut ja pitivät konsertin Karhumäen piirin Jamkan kylässä.

Opiskelijat ovat käyneet myös säännöllisesti Oma pajo-kuoron, Toive-kansanmusiikkiyhtyeen, Kiži -museon yhtyeen ja Petroskoin valtionyliopiston Kuolan haaraosaston akateemisen kuoron harjoituksissa. Sitten heidän teki mieli perustaa oma yhtye. Näin on syntynyt Kajahuš-yhtye. Järjestäjät selittävät, että he haluaisivat kiinnittää erityistä huomiota rekonstruktioon. ”Rekonstruoimme mennyttä historiaa kokoamalla historian murusia.”

2.jpg
I.K.Inha, 1894: "Kisat tavallisesti alkavat ”Käsikisalla”, joka on aivan lyhyt ja johon tytöt kutsuvat. Parit asettuvat pitkään riviin, tyttö ja poika aina vastakkain. Vuorotellen tarttuu sitten poika tytön toiseen ja toiseen käteen, nostellen sitä sievästi pari kertaa ylös ja alas ikään kuin tunnustellen, paljon se painaa. Muita temppuja ei ole tässä yksinkertaisessa kisassa, mutta se ei kestäkään kauaa; onhan vain jonkinlaisena johdantona toisiin kisoihin".

Parhaillaan yhtyeessä on 12 ihmistä. On jo vakituisia laulajia, mutta on sellaisiakin, jotka kokeilevat voimiaan laulajina ja lähtevät yhtyeestä pois. On mahdollista käydä harjoittelemassa Petroskoin suomalais-ugrilaisen koulun tiloissa. Karjalan Rahvahan liitto tukee yhtyettä. Ensimmäisen esityksensä se teki Karjalan kansalliskulttuurien keskuksessa. Joka tapauksessa kaikki perustuu innostukseen ja Luojan kiitos, että maailmankaikkeus auttaa sellaisia ihmisiä löytämään tekijöitä, jotka muuttavat hyvät aikomukset teoiksi.

1.jpg
"Kajahuš". Käsikisa. KUVA: NATALJA DENISOVA. 2016.

Yhtyeen jäsenet eivät ole satunnaisia ihmisiä. Melkein kaikki ovat valmistuneet Petroskoin valtionyliopiston Itämerensuomalaisten kielten ja kulttuurin tiedekunnasta. Ja ehkä jokaisesta jäsenestä voisi kirjoittaa kokonaisen jutun.


E. Ostrovskaya ja T. Makarova.«Kajahuš». KUVA: Jakov Simanov. 2016

Ensimmäisen esityksen jälkeen yhtye on saanut kutsuja Karjalan tasavallan erilaisiin tapahtumiin. Esimerkiksi helmikuussa yhtye esiintyy Sortavalassa. Olisi hyvä näyttää kesällä vienankarjalaisia illanistujaisia siinä, missä niitä perinteisesti pidettiinkin. Kylässä. Vuokkiniemi sopisi siihen erinomaisesti.




(с) Karjalan Sanomat/ Keskiviikkona 28. 12. 2016/ Numero 50 (16266)

Карелия: снег да лыжи/Karjala: lumi ja sukset (RUS|FIN)

Карелия: снег да лыжи

Ждете лета, чтобы приехать в Карелию? Ждать долго. Наша зима длится не по календарю – по полгода. Приезжайте зимой! В этом году снегу навалило много и морозы стоят небольшие и приятные. Должен же быть зимой морозец! Иначе и снег - в кашу и настроение - насмарку. Зима должна соответствовать. «Нет плохой погоды, есть плохая одежда», -гласит народная мудрость. Холод преодолим, а снег – это ресурс, который нужно умело использовать. Поэтому лыжи – это наше все. И в туристическом сегодня и в недавнем прошлом.

В начале 20 века по Карелии не раз проходили лыжные походы. В первую очередь, конечно, военные. Когда дорог нет, то зимой перемещение возможно только на лыжах. За день лыжники проходили до 90 километров, по неподготовленной лыжне с тяжелыми рюкзаками за плечами: провизия, одежда, аптечка.


Лыжный поход по "Лыжне Антикайнена". февраль 1978 г.

В советское время, старшее поколение наверняка до сих пор помнит, маршрут «Лыжня Антикайнена» ежегодно осваивали десятки спортсменов и энтузиастов. Удивительно, что до сих пор такие рейды проходят. Правда, пользуются куда меньшей популярностью: герои революции уже не являются стимулом к личным подвигам.
Были в Карелии и лыжные культпоходы.

14 февраля 1936 года молодые актеры Национального театра Карелии отправились на гастроли. Ничего необычного в гастролях нет, но... отправились они из Петрозаводска на лыжах, реквизит за спиной в рюкзаках. По воспоминаниям актера Суло Туорила в походе спортсменов не было, только актеры: молодые юноши и девушки. На лыжах они ехали буквально до изнеможения и обморожения. В северных деревнях встречали их как истинных героев. Такими они и были.

Факты:
16 лет было самому младшему из актеров,
36 дней занял рейд,
1200 километров было пройдено по Карелии,
стояли 30 градусные морозы,
43 спектакля и концерта было сыграно в пути.

В Петрозаводске жители города следили за походом: на пл.Кирова была поставлена огромная доска с картой и на ней ежедневно отмечали маршрут лыжников. Завершилось всё как в сказке - свадьбой: актеры Тойво Ланкинен и Дарья Карпова поженились.


Перед поездкой на гастроли по районам Карелии (крайняя справа) Д. Карпова
(фото взято здесь: http://www.gov.karelia.ru/Karelia/851/img/12.html)

Сейчас в Карелии продумано множество интереснейших маршрутов для лыжников. Снег, наконец, стал востребованным ресурсом в туриндустрии. В Калевале, например, туристическая компания ВелТ предлагает прогулки по заснеженному Куйтто на лыжах с хаски. Полную экипировку, лыжи и собачку выдадут.


Северная Карелия. Калевала. Озеро Куйто. Фото: http://kalevala-welt.ru/

У петрозаводчан свои маршруты – до Фонтанов. Километраж трассы приличный – 11.5 км., но даже карельская малышня проходит этот путь на лыжах. Не верите? Проверьте!

=======================================================

Karjala: lumi ja sukset

Odotatteko kesää tullaksenne Karjalaan? Kesää on odotettava vielä kuukausia.
Talvi Karjalassa kestää puoli vuotta. Tulkaa meille talvella! Tänä vuonna talvi on todella luminen, mutta pakkanen ei ole kova. Talvella pitää olla kuitenkin pakkasia! Muuten lumi tulee nuoskaksi eikä suojasää tuo hyvää mieltä. Kansanviisaus sanoo, ettei ole huonoa säätä, vaan vaate ei kestä tätä ilmaa. Kylmässä säässä pärjätään tietysti, mutta luntakin on osattava käyttää. Talvella sukset ovat aina olleet tärkeät.

1900-luvun alussa Karjalassa järjestettiin useita hiihtomatkoja, myös sotaretkiä. Talvella teitä ei ollut, mutta suksilla tietysti pärjättiin. Hiihtäjät joutuivat hiihtämään päivässä jopa 90 kilometriä paksussa lumessa painava reppu selässään. Repussa oli evästä, vaatteita ja ensiapulaukku. Vanhempi sukupolvi muistaa varmasti, että neuvostoaikana järjestettiin Antikaisen laduksi sanottuja hiihtomatkoja, joihin osallistui perinteisesti kymmeniä urheilijoita ja hiihdon harrastajia. Sellaisia matkoja järjestetään myös nykyään, mutta niiden suosio on aikojen myötä laskenut. Vallankumouksen sankarit eivät enää innoita monia henkilökohtaisiin urotekoihin. Karjalassa tehtiin suksilla myös kulttuurimatkoja.

14. helmikuuta 1936 Petroskoin Suomalaisen teatterin nuoret näyttelijät lähtivät keikalle. Itse keikassa ei ollut mitään erikoista, mutta… Petroskoista näyttelijät lähtivät matkalle suksilla näyttämötarvikkeet mukana repuissaan. Näyttelijä Sulo Tuorilan muistelmien mukaan kahdeksan nuorta näyttelijää lähti retkelle, urheilijoita ei heidän joukossaan ollut.

Nuorin näyttelijä oli 16-vuotias. Näyttelijät kulkivat yli 1 200 kilometriä ympäri Karjalaa ja sen aikana he esiintyivät useilla syrjäisillä paikkakunnilla. 36 päivän aikana näyttelijät esittivät yhteensä 43 esitystä. Matkan aikana he palelivat ja uupuivat. Ulkona oli 30 astetta pakkasta. Vienan Karjalan kylissä heidät otettiin vastaan oikeina sankareina. Sellaisina he kyllä olivat. Petroskoilaiset seurasivat näyttelijöiden retkeä. Kirovinaukiolle asennettiin suuri taulu, johon joka päivä merkittiin hiihtäjien kulkua. Loppu oli kuin sadussa: näyttelijät Toivo Lankinen ja Darja Karpova menivät naimisiin.

Karjalassa on nyt paljon kiinnostavia hiihtoreittiä. Esimerkiksi Kalevalan Kuittijärvellä järjestetään hiihtomatkoja hyskykoirien kanssa. Kaikki tarvittavat vaatteet, sukset ja koirat annetaan vuokralle.

Petroskoissa on omia reittejään, esimerkiksi Drevljanka-asuinlähiön metsässä. Hiihtolatu on pitkä, noin 11, 5 kilometriä, mutta jopa leikki-ikäiset hiihtävät Suihkukaivoille asti. Ettekö usko? Tulkaa itse ja kokeilkaa!

Karjalan Sanomat
Keskiviikko 21. 12. 2016 Numero 49
www.karjalansanomat.ru