berdasheva (berdasheva) wrote,
berdasheva
berdasheva

Карельский от А до Ö. Берестяные грамоты/Karjalan kieli A:sta Ö:hön. Tuohikirjeet. (RUS|FIN)

Карельский от А до Ö.
Берестяные грамоты.

Когда говоришь о русской литературе, то не задаешься вопросом, на каком языке она написана. Понятно, что на русском. Могут быть, конечно, иноязычные вставки, даже довольно обширные, как, например, в романе «Война и мир». И все же – основной язык повествования русский. С карельской литературой все не так однозначно: есть произведения на карельском (на всех трех наречиях языка титульного этноса республики), есть вепсские стихи и проза, есть русскоязычная карельская литература.

Вопрос литературного языка в Карелии – сложный, исторически замешанный на политике. Следующую серию статей я хочу посвятить карельской литературе, незаслуженно задвинутой на дальние полки. И начну публикацию, как водится, с истоков.

Первый письменный источник на карельском языке – это берестяная грамота 13 века, написанная кириллицей. На территории Карелии, к сожалению, не было обнаружено ни одной берестяной грамоты, такие уж у нас природно-климатические условия. Берестяную грамоту на карельском языке обнаружил в Новгороде профессор А.В.Арциховский в 1957 году.

Планомерная работа археологов под руководством профессора Арциховского началась еще 1930-е годы. Но найти грамоты тогда не удавалось. Археологи находили тонкие стержни из металла или кости, описывая их то как гвозди, то как шпильки для волос. У профессора появилась гипотеза, что это инструменты для письма на бересте: писала, а значит можно обнаружить и сами грамоты. Долгую и кропотливую работу прервала война. Новгород был оккупирован немцами, и даже речи не могло быть о дальнейших археологических изысканиях.

Вернуться к работе археологи смогли только в мирное время. Работы продолжились в конце 1940-х годов. И в 1951 году была обнаружена первая грамота. Ей присвоили номер – номер один. Первая грамота с карельскими письменами носит 292 номер.

Текст, начертанный на бересте 292 грамоты, ученые трактуют по разному.

юмалануоли 10 нимижи
ноули съ хан оли омо боу
юмола соудьни иохови

Один из вариантов перевода:

Божья стрела (молния),
Десять имен твоих.
Стрела та она принадлежит богу,
Бог судный направляет

Археологические изыскания в Новгороде ведутся и в наши дни. Новые грамоты находят и ученые и случайные люди. Сейчас обнаружено свыше 1089 новгородских грамот, десяток из которых с именами и названиями, имеющими отношение к карелам и Карелии. Написаны грамоты с использованием кириллического алфавита. Примерная датировка грамот - 13-14 вв. Датируют грамоты согласно тому историческому слою, где она находилась при обнаружении.

Грамоты на карельском языке дают основания полагать, что уже в 13 веке, а то и значительно раньше, был известен способ фиксировать карельскую речь с помощью кириллического алфавита на бересте. А значит, были и грамотные люди, способные это делать.



Берестяная грамота №292. Дизайн Павел Степура

================================================

Karjalan kieli A:sta Ö:hön.

Tuohikirjeet

Kun puhe on venäläisestä kirjallisuudesta, ei ole mitään epäilyä, millä kielellä se on kirjoitettu. Kirjallisuudessa voi olla tietysti vieraskielisiä lauseita ja kappaleita, kuten esimerkiksi Leo Tostoin Sota ja rauha -romaanissa. Venäjän kieli on kuitenkin teoksen pääkieli. Karjalainen kirjallisuus on ihan toinen. On olemassa teoksia karjalan kielen kaikilla kolmella murteella, runoja ja proosaa vepsän kielellä ja karjalaista kirjallisuutta venäjän kielellä.

Kieltä koskeva kysymys on aina ollut Karjalan tasavallassa vaikeaa historian ja politiikan kannalta. Haluan omistaa uuden sarjani karjalaiselle kirjallisuudelle ja aloitan tietysti sen alkulähteistä.

Ensimmäinen kirjallinen muistomerkki karjalan kielellä on 1200-luvun kyrillisin kirjaimin kirjoitettu tuohikirje. Karjalan alueelta ei valitettavasti ole löydetty yhtäkään tuohikirjettä.

Venäläinen historioitsija Artemi Artsihovski löysi tuohikirjeen karjalan kielellä Novgorodista vuonna 1957.

Vielä 1930-luvulla Artsihovski johti säännöllisesti arkeologisia tutkimustöitä, muttei silloin löydetty yhtäkään tuohikirjettä. Tutkijat löysivät ohuet metalli- tai luupuikot, joita he pitivät nauloina tai hiusneuloina. Professorilla oli olettamus, että nämä puikot olivat kirjoitusvälineitä, joiden avulla kirjoitettiin tuoheen. Artsihovski toivoi, että jos on kirjoitusvälineitä, on mahdollista löytää myös tuohikirje.

Sota keskeytti pitkäaikaisen ja perusteellisen työn. Saksalaiset miehittivät Novgorodin, eikä ollut mitään mahdollisuutta jatkaa tutkimustöitä.

Tutkijat palasivat töihin vasta sodan jälkeen. Vuonna 1951 löydettiin ensimmäinen tuohikirje, joka sai numeron 1. Ensimmäisellä karjalankielisellä tuohikirjeellä on numero 292. Tutkijat selittävät 292. tuohikirjeessä kirjoitetun tekstin eri tavoin.

юмолануолиїнимижи (jumolanuoliïnimiži)
ноулисѣханолиомобоу (noulisehanoliomobou)
юмоласоудьнииохови (jumolasoud'niiohovi).

Arkeologit tekevät nykyisin tutkimustöitä Novgorodissa. Tutkijat ja tavalliset ihmiset löytävät yhä uusia tuohikirjeitä. Parhaillaan on löydetty yli 1 089 Novgorogin tuohikirjettä, joista noin kymmenen sisältävät Karjalaan ja karjalaisiin liittyviä nimiä ja nimityksiä. Tuohikirjeet on kirjoitettu kyrillisin kirjaimin. Kirjoitusten ikä on määritetty 1200—1300-luvulle. Karjalankieliset tuohikirjeet tarkoittavat, että jo 1200-luvulla ja jopa aikaisemminkin oli olemassa keino karjalankielisen puheen tallentamiseksi tuoheen kyrillisin kirjaimin. Oli myös kirjoitustaitoisia ihmisiä.



TUOHIKIRJE 292. SUUNNITTELIJA PAVEL STEPURA

(c) «Karjalan Sanomat» 01. 02. 2017 №4
Tags: A:sta Ö:hön, artsihovski, karjalainen kirjallisuus, karjalan kieli, tuohikirjeet, берестяная грамота, карельская литература, карельский язык, от А до Ö, писало
  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic
  • 0 comments